Ẩm thực Jrai, Bahnar: khói bếp, ống cơm lam và ché rượu cần

“Ở biển ăn biển, ở rừng ăn rừng” – câu nói giản dị ấy gói gọn triết lý ẩm thực của người Jrai, Bahnar ở Gia Lai. Nguyên liệu của họ đến từ nương rẫy, con suối và cánh rừng quanh làng: lúa nếp, rau dại, cá suối, cua núi, lá rừng. Từ đó hình thành những món ăn mộc mạc nhưng mang dấu ấn rất riêng của đại ngàn.

Cặp đôi được biết đến nhiều nhất là gà nướng và cơm lam. Gà được tẩm ướp với sả, tỏi, hành, mật ong cùng các loại gia vị và lá rừng, rồi nướng chậm trên than hồng sao cho khói và hơi nóng làm chín dần, để thịt thấm đều. Cơm lam làm từ gạo nếp ngâm vài giờ, cho vào ống tre, nứa còn tươi, bịt lá chuối rồi nướng bên bếp than, xoay đều tay cho chín mà không cháy.

Ngày nay, cơm lam còn được nhuộm nhiều màu từ nguyên liệu tự nhiên: vàng của nghệ, tím của lá rừng, xanh của hoa đậu biếc, cam của trái gấc. Ống cơm được chẻ ra, cắt khúc, chấm muối lạc hoặc muối lá é, ăn cùng thịt gà xé tay. Đó là bữa ăn mà du khách đến phố núi thường tìm thưởng thức.

Muối là một phần không thể thiếu trong bữa ăn của người Jrai, Bahnar. Mỗi món có loại muối chấm riêng: muối kiến vàng, muối lá é, muối gừng rừng, muối cua núi, muối sả. Lá é được giã cùng muối và ớt thành thứ chấm thơm nồng, còn lá jao được dùng như một loại gia vị thay bột ngọt.

Lá mì (lá sắn) xào là món quen trong nhiều bếp lửa buôn làng, có thể xào cùng cà đắng, bông đu đủ hoặc cua khô. Cua suối được bắt về, rửa sạch, ướp muối qua đêm, phơi nắng rồi gác trên giàn bếp để dành. Món cháo chua nấu từ gạo giã, đậu đen, măng chua, kiến vàng, sả, lá chanh và ớt thì được xem là món giúp giải rượu sau những ngày hội.

Không có ngày hội nào của buôn làng thiếu rượu cần, còn gọi là rượu ghè. Men rượu truyền thống được làm từ bột gạo, ớt chín và vỏ cây hyam, nặn thành bánh và phơi nắng 7–10 ngày; cơm trộn men rồi ủ trong ché khoảng 10–15 ngày là có thể uống. Ở làng Kon Pơ Nang (Chư Păh), bà Yến vẫn làm men theo cách học được từ các dì, mỗi tháng khoảng 15 kg.

Uống rượu cần là cả một nghi thức. Người Bahnar hút rượu qua những chiếc cần tre; chủ nhà uống trước rồi mới đến người thân, khách; ở nhà rông, già làng là người uống đầu tiên và có cần riêng. Rượu ghè có mặt trong lễ mừng nhà mới, mừng lúa mới, lễ bỏ mả hay lễ cúng ở nhà rông, khi tiếng cồng chiêng vang lên và vòng xoang quây quanh đống lửa.

Những món ăn ấy đang dần bước vào thực đơn du lịch. Ngành văn hóa, thể thao và du lịch Gia Lai từng tổ chức hội thi chế biến món ăn truyền thống vào tháng 11/2024, trong đó làng Ia Bang (Chư Prông) đoạt giải nhất. Nhiều nhà hàng, homestay ở các làng Bahnar, Jrai cũng đưa cơm lam, gà nướng, cá suối nướng vào bữa ăn đãi khách.

Gìn giữ ẩm thực Jrai, Bahnar không chỉ là giữ công thức của một món ăn, mà là giữ cả bếp lửa, nương rẫy và những nghi lễ cộng đồng gắn với nó. Khi du khách ngồi bên ché rượu cần, nghe già làng kể chuyện, họ đang chạm vào phần sâu nhất của văn hóa đại ngàn.

Quay lại Tin tức